Treść podania
Według najszerzej zapisanej wersji podania, Lech — legendarny przodek Słowian zamieszkujących tereny przyszłej Polski — wędrowało ze swoim plemieniem przez gęste lasy Wielkopolski. W pewnym momencie wędrówki grupa dotarła na wzgórze, z którego roztaczał się widok na rozległe równiny. Na dębie rosnącym na tym wzgórzu Lech dostrzegł gniazdo z białym orłem.
Orzeł, oświetlony promieniami zachodzącego słońca, wyglądał jak postać ze złotym tłem za sobą. Lech uznał to za znak i postanowił w tym miejscu założyć gród. Powiedział: „Tu będzie nasze gniazdo". Od słowa „gniazdo" pochodzi nazwa Gniezno — pierwsza historyczna stolica Polski.
Obraz orła na złoto-czerwonym tle — wywodzący się z tego podania — stał się emblematem, który z czasem przekształcił się w oficjalny symbol państwowy.
Lech, Czech i Rus
W szerszej tradycji folklorystycznej Lech jest jednym z trzech braci — obok Czecha i Rusa — którzy przewodzili Słowianom i byli przodkami odpowiednio Polaków, Czechów i Rusinów. Ten trójdzielny mit etnogenetyczny jest charakterystyczny dla słowiańskiej literatury kronikowej i pojawia się w kronikach polskich, czeskich i rosyjskich, choć z różnymi wariantami szczegółów.
Historycy oceniają, że postać Lecha jest konstruktem literackim — eponimem, czyli wymyśloną postacią stworzoną dla wyjaśnienia nazwy ludu lub miejsca. Nie ma żadnych źródeł archeologicznych ani dokumentalnych, które potwierdzałyby jego historyczne istnienie.
Podania etnogenetyczne — opowieści o legendarnych założycielach narodów — były powszechnym zjawiskiem w średniowiecznej Europie. Każdy naród miał swojego eponima: Frankowie mieli Frankusa, Germanie — Tuistona, Słowianie — Słowiena.
Gniezno jako centrum
Niezależnie od warstwy legendarnej, Gniezno rzeczywiście odgrywało rolę centralnego miejsca dla wczesnopiastowskiej Polski. Tu w roku 966 odbył się chrzest Mieszka I (według tradycji), a w roku 1000 miał miejsce Zjazd Gnieźnieński — spotkanie cesarza Ottona III z Bolesławem Chrobrym, które zaowocowało ustanowieniem arcybiskupstwa.
Katedra gnieźnieńska — której historia sięga X wieku — pozostaje do dziś siedzibą prymasa Polski. Jej Drzwi Gnieźnieńskie z XII wieku, pokryte scenami z życia św. Wojciecha, należą do najcenniejszych zabytków romańskiej sztuki metaloplastycznej w Polsce.
Biały orzeł w heraldyce
Biały orzeł w koronie na czerwonym tle jest herbem Polski od średniowiecza. Pierwsze wizerunki orła na polskich pieczęciach pojawiają się za panowania Przemysła II pod koniec XIII wieku. Sam orzeł jako godło był w użyciu już wcześniej, lecz jego standaryzacja nastąpiła stopniowo.
Powiązanie heraldycznego orła z podaniem o Lechu jest późniejszym konstruktem literackim — prawdopodobnie celowym zabiegiem, który miał wzmocnić symboliczny związek między aktualną dynastią a mitycznym założycielem państwa. Tego rodzaju strategia legitymizowania władzy przez nawiązanie do legendy jest dobrze udokumentowana w historiografii europejskiej.
Regionalne warianty
Wokół Gniezna i okolic zachowały się lokalne wersje podania, w których pojawiają się dodatkowe szczegóły:
- W niektórych wersjach dąb, na którym siedział orzeł, rósł na miejscu dzisiejszego wzgórza zamkowego w Gnieźnie.
- Inna tradycja lokalna mówi, że Lech zanim ruszył dalej, postawił na wzgórzu palik — znak, że to jego terytorium.
- Folklor okolic Trzemeszna przechował podanie o trzech braciach, którzy rozstali się właśnie w okolicach Gniezna, udając się w różnych kierunkach.
