Skąd pochodzi legenda
Bazyliszek jako postać mityczna pochodzi ze starożytności. Pliniusz Starszy w „Historii naturalnej" opisuje go jako małego węża, który zdolny jest zabić samym swym oddechem. W średniowiecznej wyobraźni europejskiej postać bazyliszka ewoluowała — stawał się coraz większy i groźniejszy, aż przybrał postać hybrydy koguta, węża i gada.
Polska wersja tej postaci — bazyliszek zamieszkujący piwnicę konkretnego budynku — jest charakterystycznym przykładem lokalizacji ogólnoeuropejskiego motywu. Opowieść osadzona w konkretnym miejscu i powiązana z rozpoznawalną kamienicą nabiera wiarygodności i staje się częścią lokalnej tożsamości.
Treść podania
Według legendy, w podziemiach kamienicy przy ulicy Krzywe Koło na Starym Mieście w Warszawie zamieszkał bazyliszek — stworzenie o ciele koguta, ogonie węża i wzroku, który zamieniał w kamień każdego, kto go spotkał. Kolejni odważni, którzy schodzili do piwnicy, nie wracali. Miasto traciło ludzi, a nikt nie wiedział jak poradzić sobie z potworem.
Pewien ubogi szewc zaproponował rozwiązanie. Wiedział, że bazyliszek, podobnie jak inne istoty o zgubnym wzroku, ginie gdy zobaczy własne odbicie. Szewc obszył się lustrzanym strojem — kawałkami luster i polerowanego metalu — i zszedł do piwnicy. Bazyliszek ujrzał swoje odbicie i zginął od własnego spojrzenia.
Motyw zabicia potwora jego własnym odbiciem pojawia się w folklorze europejskim wielokrotnie. Najsłynniejszy przykład to Perseus i Meduza, której wzrok zamieniał w kamień, a którą heros pokonał, patrząc wyłącznie na jej odbicie w tarczy.
Kamienica Pod Bazyliszkiem
Budynek przy Rynku Starego Miasta 2 w Warszawie nosi do dziś nazwę „Kamienica Pod Bazyliszkiem". Na jej fasadzie widnieje figura bazyliszka — charakterystyczny element, który przyciąga turystów i dokumentuje związek miejsca z legendą. Kamienica pochodzi z XVI wieku, choć w obecnej formie jest rekonstrukcją z lat powojennych — jak większość zabudowy Starego Miasta, zniszczonej w 1944 roku i odbudowanej w latach 1949–1953.
Sam adres Rynek Starego Miasta jest centrum historycznego centrum Warszawy, wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1980 roku. Odbudowa Starego Miasta po zniszczeniach wojennych jest jednym z największych przedsięwzięć konserwatorskich w historii Europy.
Bazyliszek w tradycji ludowej
W polskiej tradycji ludowej bazyliszek nie zawsze był miejskim potworem. Folklor wiejski znał go przede wszystkim jako istotę wyklutą z jaja, które złożył stary kogut — co było uważane za złowróżbny omen. Sposobem na uchronienie się przed takim niebezpieczeństwem było obserwowanie starych kogutów i niszczenie podejrzanych jaj.
W tym kontekście bazyliszek pełnił funkcję wyjaśniającą: był odpowiedzią na pytanie, skąd biorą się niewyjaśnione nieszczęścia, śmierci zwierząt lub nagłe zachorowania. Tego rodzaju opowieści — przypisujące konkretną przyczynę niezrozumiałym zdarzeniom — są powszechne we wszystkich kulturach rolniczych.
Warianty i adaptacje
Warszawa nie jest jedynym polskim miastem z tradycją bazyliszka. Podobne podania — z lokalnymi różnicami — znane są z Lublina i z kilku miast dolnośląskich. W tych wersjach potwór bywa zidentyfikowany inaczej: jako wąż, latawiec lub bezimiennie jako „stwór z piwnicy".
Samo słowo bazyliszek weszło do języka polskiego jako określenie osoby o złym spojrzeniu lub złym charakterze — a więc przeszło ze sfery podania ludowego do potocznej metafory, co świadczy o głębokim zakorzenieniu tej postaci w kulturze.
